Çocuğun istediği bir şey gerçekleşmediğinde ağlaması, bağırması, kendisini yere atması veya çevresindeki kişilere vurması, ebeveynlerin ve eğitimcilerin sık karşılaştığı davranışlar arasındadır. Özellikle bu davranışlar çocuğun isteklerini elde etmek amacıyla tekrarlandığında aileler, “Çocuğum ağlayarak istediğini yaptırmaya çalışıyor, ne yapmalıyım?” sorusuna yanıt arar.
Çocuğun bu davranışlarına yaklaşırken yalnızca ağlamayı veya vurmayı durdurmaya odaklanmak yeterli değildir. Davranışın neden ortaya çıktığını anlamak, çocuğun duygularını düzenlemesine yardımcı olmak ve isteklerini uygun yollarla ifade etmesini öğretmek gerekir.
Bolluca ÖERM olarak temel yaklaşımımız; çocuğun duygularını kabul etmek, güvenli sınırlar oluşturmak ve uygun iletişim becerilerini desteklemektir.
Çocuklar İsteklerini Neden Ağlayarak veya Vurarak Elde Etmeye Çalışır?
Çocukların ağlama, bağırma ve vurma gibi davranışları farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Her çocuğun davranışını aynı şekilde değerlendirmek doğru değildir.
Çocuğun problem davranışlarının olası nedenleri şunlardır:
- İsteğini elde etmek: Çocuk, istediği oyuncak, yiyecek veya etkinliğe ulaşmak için ağlayabilir ya da vurabilir.
- Dikkat çekmek: Yetişkinin ilgisini kazanmak veya onunla iletişim kurmak isteyebilir.
- İstemediği bir durumdan kaçınmak: Bir etkinliği bitirmek, ödev yapmak veya zorlandığı bir görevi yerine getirmek istemeyebilir.
- Duygularını düzenlemekte zorlanmak: Hayal kırıklığı, öfke, kaygı veya engellenme karşısında kendini kontrol etmekte güçlük yaşayabilir.
- İletişim kuramamak: İsteklerini sözel olarak ifade edemeyen veya iletişim becerileri sınırlı olan çocuklar davranışlarıyla mesaj vermeye çalışabilir.
- Duyusal veya fiziksel rahatsızlık: Gürültü, kalabalık, yorgunluk, açlık ya da ağrı gibi etkenler davranışı tetikleyebilir.
Bu nedenle ilk adım, çocuğun davranışını yalnızca bir inatlaşma veya istediğini yaptırma girişimi olarak değerlendirmek yerine, davranışın hangi ihtiyacı karşıladığını anlamaya çalışmaktır.
Çocuğun İsteğini Ağlayarak Elde Etmesi Davranışı Pekiştirir mi?
Davranış biliminde pekiştirme, bir davranışın ardından gelen sonuç nedeniyle o davranışın gelecekte tekrarlanma olasılığının artmasıdır.
Örneğin çocuk markette istediği oyuncağı alamadığında ağlamaya ve bağırmaya başlıyor. Ailesi, çevrenin dikkatini çekmemek veya çocuğu susturmak amacıyla oyuncağı satın alıyor. Çocuk bu durumda ağlamanın isteğine ulaşmasını sağladığını öğrenebilir.
Benzer durumlar tekrarlandığında çocuk, aynı yöntemi farklı ortamlarda da kullanmaya başlayabilir.
Ancak burada önemli bir ayrıntı vardır: Her ağlamanın ardından isteğin karşılanması problem davranışı pekiştirmez; her ağlamanın ardından isteği reddetmek de doğru yaklaşım değildir. Davranışın işlevi, çocuğun ihtiyacı ve içinde bulunduğu durum birlikte değerlendirilmelidir.
Amaç, çocuğu ağladığı için cezalandırmak veya duygularını bastırmak değil, isteklerini daha uygun yollarla ifade etmesini öğretmektir.
İsteklerini Ağlayarak veya Vurarak Yaptırmak İsteyen Çocuğa Nasıl Yaklaşılmalı?
1. Öncelikle güvenliği sağlayın
Çocuk vuruyor, eşyalara zarar veriyor veya kendisine zarar verme riski taşıyorsa öncelikle güvenliği sağlayın. Sakin bir ses tonuyla kısa ve anlaşılır ifadeler kullanın.
Örneğin:
“Vurmana izin vermem. Sana yardım edeceğim.”
Çocuğu korkutmak, tehdit etmek veya fiziksel cezaya başvurmak yerine güvenli sınırlar oluşturun. Fiziksel müdahale gerekiyorsa yalnızca güvenlik amacıyla ve uygun eğitimli kişiler tarafından, en az kısıtlayıcı şekilde uygulanmalıdır.
2. Çocuğun duygusunu kabul edin, sınırlarınızı koruyun
Çocuk istediği gerçekleşmediğinde öfkelenebilir veya üzülebilir. Bu duyguların varlığı doğal olmakla birlikte, vurmak gibi davranışların kabul edilmesi gerekmez.
Şu ifadeleri kullanabilirsiniz:
- “Oyuncağı çok istiyorsun, alamadığın için üzüldün.”
- “Kızgın olduğunu anlıyorum.”
- “İstediğini bana söyleyebilirsin ama vuramazsın.”
- “Sana yardım etmek istiyorum. Birlikte başka bir yol bulalım.”
Bu yaklaşım, çocuğa hem duygularının anlaşılabildiğini hem de davranışları konusunda sınırlar bulunduğunu gösterir.
3. Kriz sırasında uzun açıklamalar yapmayın
Çocuk yoğun öfke yaşarken uzun açıklamaları anlamakta ve uygulamakta zorlanabilir. Bu nedenle kısa, açık ve tutarlı ifadeler kullanmak daha yararlı olabilir.
Çocuğa sürekli öğüt vermek, tartışmaya girmek veya bağırarak karşılık vermek durumu ağırlaştırabilir.
Bununla birlikte, çocuğu tamamen görmezden gelmek veya duygusal desteği kesmek de uygun değildir. İhtiyacına göre sakinleşmesine yardımcı olun ve güvenli bir ortam sağlayın.
4. Ağlamanın nedenini anlamaya çalışın
Çocuk ağladığında hemen dikkatini başka bir yöne çevirmek veya yalnızca susmasını beklemek her zaman yeterli değildir.
Öncelikle şu soruları değerlendirin:
- Çocuk ne istedi?
- İsteği neden karşılanmadı?
- Davranıştan hemen önce ne yaşandı?
- Çocuk bu davranışla ne elde ediyor veya hangi durumdan kaçınıyor?
- İletişim kurmakta ya da kendini düzenlemekte zorlanıyor olabilir mi?
Örneğin çocuk gürültülü bir ortamda ağlıyorsa sessiz bir alana geçmek ihtiyacına uygun bir destek olabilir. Bir oyuncağı almak için vuruyorsa güvenliği sağlayıp uygun isteme becerisini öğretmek gerekebilir.
5. Çocuğa isteklerini uygun yollarla ifade etmeyi öğretin
Çocuğun yalnızca hangi davranışı yapmaması gerektiğini bilmesi yeterli değildir. Bunun yerine ne yapabileceğini de öğrenmesi gerekir.
Çocuğa gelişim düzeyine uygun şekilde şu becerileri kazandırabilirsiniz:
- “İstiyorum.” diyerek talepte bulunmak
- “Yardım eder misin?” diyebilmek
- “Mola istiyorum.” diyerek ara talep etmek
- Sırasını beklemek
- İstemediği bir durumu uygun biçimde ifade etmek
- Hayal kırıklığıyla başa çıkmak
Konuşma becerileri sınırlı olan çocuklarda işaretler, resimli iletişim kartları veya alternatif ve destekleyici iletişim yöntemleri kullanılabilir.
6. Uygun davranışları fark edin ve pekiştirin
Çocuk ağlamadan isteğini ifade ettiğinde, vurmak yerine yardım istediğinde veya beklemeyi başardığında bu davranışı fark edin.
Örneğin:
“Bana söyleyerek istedin, seni anladım.”
“Beklemek senin için zordu ama başardın.”
“Vurmak yerine yardım istedin. Bu çok iyi bir iletişim yolu.”
Olumlu geri bildirim, çocuğun uygun davranışları öğrenmesine ve tekrar etmesine yardımcı olabilir.
7. Tutarlı olun ancak çocuğun ihtiyacını göz ardı etmeyin
Çocuk aynı davranışla farklı ortamlarda karşılaştığında yetişkinlerin birbirinden çok farklı tepkiler vermesi, davranışın öğrenilmesini ve değiştirilmesini zorlaştırabilir.
Aile üyeleri ve eğitimciler mümkün olduğunca ortak bir yaklaşım benimsemelidir.
Ancak tutarlılık, her durumda aynı tepkiyi vermek anlamına gelmez. Çocuğun ağlamasının nedeni ağrı, korku, duyusal rahatsızlık veya iletişim güçlüğüyse öncelikle bu ihtiyaca uygun yanıt verilmelidir.
Çocuk Ağladığında İstediğini Vermemek Doğru mu?
Bu sorunun yanıtı, çocuğun ne istediğine ve davranışın nedenine bağlıdır.
Örneğin çocuk uygun bir sınır nedeniyle alamayacağı bir oyuncağı ağlayarak istemeye devam ediyorsa, yalnızca ağlamayı durdurmak amacıyla bu sınırı değiştirmek davranışı pekiştirebilir. Bu durumda sakin kalmak, sınırı korumak ve çocuğa uygun talep etme becerisi kazandırmak önemlidir.
Buna karşılık çocuk su, tuvalet, dinlenme, ağrısının giderilmesi veya duyusal açıdan rahatlayabileceği bir ortam talep ediyorsa bu ihtiyacı sırf ağladığı için karşılamamak doğru değildir.
Temel ilke şudur: Çocuğun duygusuna ve gerçek ihtiyacına yanıt verin; vurma gibi güvenli olmayan davranışları ise uygun iletişim becerileriyle değiştirmesine yardımcı olun.
Otizmli ve Özel Gereksinimli Çocuklarda Problem Davranışlara Nasıl Yaklaşılmalı?
Otizm spektrum bozukluğu, dil ve konuşma güçlüğü, gelişimsel gecikme veya farklı özel gereksinimleri olan çocuklarda ağlama ve vurma davranışlarının nedenleri ayrıca değerlendirilmelidir.
Bazı çocuklar isteklerini ifade etmekte zorlanabilir. Bazıları rutin değişikliklerine, duyusal uyaranlara veya zorlayıcı görevlere yoğun tepkiler verebilir.
Bu çocuklarda etkili bir yaklaşım için:
- Çocuğun iletişim becerilerini değerlendirin.
- Davranışın öncesinde ve sonrasında yaşananları gözlemleyin.
- Gerektiğinde görsel programlar ve iletişim kartları kullanın.
- Bekleme, yardım isteme ve mola talep etme becerilerini öğretin.
- Çocuğun gelişim düzeyine ve bireysel ihtiyaçlarına uygun bir plan hazırlayın.
- Davranış sıklaşıyor, şiddetleniyor veya yaralanma riski oluşturuyorsa uzman desteği alın.
Problem davranışlar sık tekrarlanıyorsa davranışın işlevini değerlendiren bireyselleştirilmiş bir müdahale planı hazırlanması yararlı olabilir.
Hangi Durumlarda Uzman Desteği Alınmalı?
Çocuğun ağlama, vurma, kendine zarar verme veya yoğun öfke davranışları günlük yaşamı, aile ilişkilerini, okul katılımını ya da sosyal gelişimini belirgin biçimde etkiliyorsa profesyonel değerlendirme düşünülmelidir.
Özellikle şu durumlarda destek almak önemlidir:
- Vurma veya saldırgan davranışlar sıklaşıyorsa
- Çocuk kendisine ya da başkalarına zarar veriyorsa
- İletişim kurma becerilerinde belirgin güçlük varsa
- Davranışlar evde ve eğitim ortamında devam ediyorsa
- Ani davranış değişikliklerine ağrı, uyku sorunu veya başka fiziksel belirtiler eşlik ediyorsa
Uzman değerlendirmesi, davranışın nedenlerini anlamaya ve çocuğun ihtiyaçlarına uygun bir destek planı oluşturmaya yardımcı olur.
Bolluca ÖERM ile Çocukların İletişim ve Davranış Becerilerini Destekleyin
Çocukların gelişim sürecinde iletişim, duygusal düzenleme ve sosyal beceriler önemli bir yere sahiptir. Ağlama, vurma ve benzeri davranışlarla karşılaşıldığında yalnızca davranışı durdurmaya çalışmak yerine çocuğun ne anlatmaya çalıştığını anlamak gerekir.
Bolluca Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezi olarak çocukların bireysel gelişim özelliklerini dikkate alan, aile katılımını önemseyen ve uygun iletişim becerilerinin gelişimini destekleyen bir yaklaşımın önemini vurguluyoruz.
Çocuğunuzun davranışlarıyla başa çıkmakta zorlanıyorsanız gelişimsel özelliklerine uygun değerlendirme ve destek seçenekleri hakkında bilgi alabilirsiniz.
Unutmayın: Çocuğa yalnızca ne yapmaması gerektiğini öğretmek yeterli değildir. İhtiyaçlarını nasıl ifade edeceğini, sınırlarla nasıl başa çıkacağını ve başkalarıyla nasıl iletişim kuracağını da öğretmek gerekir.
Kurumlarımıza 0212 685 10 13 ulaşabilirsiniz.